Het Rijk, in dit geval de Erfgoedinspectie, houdt sinds 1 oktober 2012 geen toezicht meer op de omgang met rijksmonumenten door gemeenten.

Het toezicht op gemeenten berust in eerste instantie bij de betreffende gemeenteraad en vervolgens bij de provincies (dit heet verticaal toezicht). Van 2005 tot en met 2012 deed de Erfgoedinspectie steekproefsgewijs onderzoek naar de monumentenzorg bij gemeenten. De rapporten zijn openbaar en toegankelijk via deze website, vul bij trefwoord in "rijksmonumenten". Ook zijn er thematische rapporten verschenen over o.a. monumentencommissies, provinciale steunpunten monumentenzorg en bouw- en cultuurhistorisch onderzoek bij gemeenten.

De Erfgoedinspectie blijft de ontwikkelingen in dit toezichtsveld, zoals de werking van het monumentenstelsel, volgen. Op verzoek van de minister van OCW houdt de Erfgoedinspectie vanaf 1 januari 2017 toezicht op professionele organisaties voor monumentenbehoud.