Het toezicht is gebaseerd op de naleving van de volgende wet- en regelgeving:
- Monumentenwet 1988 / Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo),
- Archiefwet 1995,
- Wet tot behoud van cultuurbezit (1984),
- Wet verzelfstandiging rijksmuseale diensten (1993) en de daarop gebaseerde beheersovereenkomsten,
- Regeling materieelbeheer museale voorwerpen (2007),
- Sanctieregeling Irak 2004 II,
- Wet tot teruggave cultuurgoederen afkomstig uit bezet gebied (2007),
- Uitvoeringswet UNESCO-verdrag 1970 (2009),
- Richtlijn nr. 93/7/EEG van de Raad van 15 maart 1993, betreffende de teruggave van cultuurgoederen die op onrechtmatige wijze buiten het grondgebied van de lidstaat zijn gebracht,
- Verordening (EG) nr. 116/2009 van de Raad van 18 december 2008 betreffende de uitvoer van cultuurgoederen.
Het toezicht van de Erfgoedinspectie omvat ook Europese en andere internationale wetgeving. De veelheid aan wet- en regelgeving maakt dat het toezicht op de naleving complex kan zijn.