De Erfgoedinspectie ziet toe op de naleving van de Monumentenwet 1988 en aanverwante regelgeving. Daartoe ziet de Erfgoedinspectie toe op het stelsel van de monumentenzorg als geheel.

De directe aanleiding voor het toezicht op het monumentenstelsel ligt in de brief van de Staatssecretaris van OCW (Onderwijs, Cultuur en Wetenschap) aan de Voorzitter van de Tweede Kamer (18 december 2001) waarin is gesteld:

"Om de kwaliteit en de effectiviteit van de monumentenzorg zoveel mogelijk te waarborgen is onafhankelijk toezicht nodig. Dit kan het best worden uitgevoerd door een landelijke inspectie. Deze ziet organisatorisch en inhoudelijk toe op de naleving en uitvoering van de Monumentenwet 1988 en de verwante regelgeving, en op de kwaliteit van het gehele proces van restauratie en onderhoud, zowel door particulieren als overheidsorganen. De inspectie rapporteert hierover aan de minister."

De opdracht is in 2005 door de Secretaris-Generaal van OCW verbijzonderd in de volgende twee doelen:

1. binnen het bestaande stelsel mee te werken aan de kwaliteitsverbetering van de monumentenzorg door het verrichten van inspecties op activiteiten, processtappen en integrale processen in de monumentenpraktijk, door middel van werkplanningen, signalering, rapportering en het doen van aanbevelingen;
2. het stelsel zelf onderwerp van inspectie te laten zijn.

De Erfgoedinspectie rapporteert aan de verantwoordelijk bewindspersoon van Cultuur over knelpunten in de monumentenzorg.