Openbaarheid volgens de wet openbaarheid van bestuur

Openbaarheid van overheidsinformatie is uitdrukkelijk bedoeld om de burger een instrument tot deelneming aan en controle op het openbaar bestuur te geven. De Wet openbaarheid van bestuur (Wob) gaat over informatie over het bestuurlijk handelen die bij bestuursorganen berust. De Wob verplicht de bestuursorganen om de burger op verzoek informatie te geven, en om uit eigen beweging informatie over hun beleid te verspreiden.

De informatieverstrekking volgens de Wob is niet zozeer gericht op het ter inzage geven van documenten, maar meer op het verstrekken van informatie uit die documenten, of het geven van kopieën hiervan. Er zijn uitzonderingen met betrekking tot het algemene uitgangspunt van openbaarheid. Bij absolute uitzonderingen wordt de informatie zonder meer geweigerd. Bij relatieve uitzonderingen wordt het algemene belang van openbaarheid afgewogen tegen met name genoemde specifieke belangen. Een specifiek belang is bijvoorbeeld de eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer.

Openbaarheid volgens de archiefwet 1995

Zodra archiefbescheiden naar een archiefbewaarplaats overgebracht zijn, geldt niet meer het openbaarheidsregime van de Wet openbaarheid van bestuur (Wob) maar dat van de Archiefwet 1995.

We bespreken twee belangrijke aspecten van de Archiefwet met betrekking tot openbaarheid:

• Inhoud en reikwijdte;
• Beperkingen openbaarheid

Inhoud en reikwijdte

De openbaarheid volgens de Archiefwet geeft de burger het recht tot kosteloze raadpleging en ander gebruik van archiefbescheiden, zoals het (laten) maken van kopieën. Door de bredere reikwijdte van de Archiefwet heeft ook het openbaarheidsregime van deze wet een ruimere werking dan dat van de Wob. De openbaarheid van overheidsinformatie is niet beperkt tot documenten van bestuursorganen over bestuurlijke aangelegenheden, maar geldt voor alle archiefbescheiden, van welke aard en van welke overheidsinstantie dan ook.

De Archiefwet heeft niet tot (primair) doel informatie te verstrekken over het bestuurlijk handelen van de overheid. Daarom is de beheerder van een archiefbewaarplaats niet verplicht actief informatie te verspreiden over bestuurlijke aangelegenheden.

Beperkingen openbaarheid

De Archiefwet kent minder uitzonderingsgronden dan de Wob voor het weigeren of anderszins beperken van de openbaarheid. Alleen als het belang van de Staat of zijn bondgenoten in het geding is, wordt informatieverstrekking zonder meer geweigerd. In de andere gevallen is de beperking niet absoluut.

Bij de overbrenging van archiefbescheiden kunnen echter beperkingen aan de openbaarheid van deze archiefbescheiden worden gesteld. Het overheidsorgaan dat de archiefbescheiden overbrengt, stelt de beperkingen en de daarbij horende termijnen vast in een schriftelijk besluit (Archiefbesluit art. 10). Hiertegen kan de belanghebbende bezwaar en beroep instellen. Na overbrenging kan de nieuwe zorgdrager de beperkingen opheffen of in een individueel geval buiten toepassing laten, behalve als het een beperking in het staatsbelang is.

Openbaarheid van documenten van de Europese Unie

Als een burger informatie wil over een bestuurlijke zaak van de overheid, heeft deze allereerst te maken met de Wet openbaarheid van bestuur (Wob). Maar op zijn verzoek om informatie kan ook 'Openbaarheidsverordening' van de Europese Unie(de Eurowob) van toepassing zijn. We bespreken twee belangrijke aspecten van de Eurowob met betrekking tot openbaarheid:

• Inhoud en reikwijdte
• Beperkingen openbaarheid

Inhoud en reikwijdte

Deze Openbaarheidsverordening regelt in de eerste plaats de toegang tot de documenten die in het bezit van de Europese instellingen zijn. Maar omdat er een intensief documentenverkeer bestaat tussen de EU en de lidstaten, berusten er ook vele Europese documenten bij de overheid van de lidstaten. Daarom geldt de Eurowob ook voor de Europese documenten die in het bezit zijn van de Nederlandse overheid (ministeries, pbo-organen ). 

Beperkingen openbaarheid

De Eurowob beperkt op verschillende manieren de openbaarheid van de documenten van de Europese instellingen. Absolute uitzonderingsgronden vormen (onder meer) het veiligheids- en defensiebelang van de Unie en haar lidstaten. Het gaat dan om documenten met het etiket 'geheim' of 'vertrouwelijk'. Bij dit soort documenten vindt er ten aanzien van het openbaarheidsbelang geen afweging plaats. Andere belangen vormen daarentegen een 'relatief' belang, zoals commerciële belangen, interne besluitvorming en inspecties. Hier kan 'een hoger openbaar belang' reden tot openbaarmaking zijn (artikel 4 Eurowob).

Bij een verzoek om informatie uit Europese documenten die bij de Nederlandse overheid berusten, moet de Wob-functionaris het verzoek toetsen aan de genoemde uitzonderingsgronden en de voorgeschreven procedure voor gevoelige documenten (artikel 5 en artikel 9, lid 5) en een beslissing nemen. Alleen als de Wob-functionaris twijfelt over het vrijgeven van het document, raadpleegt hij de Europese instelling waarvan het document afkomstig is. De Wob-functionaris kan het verzoek ook doorgeleiden naar de betrokken instelling.

Informatie over de documenten bij Europese instellingen vindt de Europese burger in zogenaamde documentenregisters, die iedere instelling in elektronische vorm moet aanleggen en bijhouden (artikel 11).