Nieuwsbrief | 19-06-2009
Afdeling: Archeologie, Monumenten

Omschrijving

In deze nieuwsbrief

• Voorwoord
• Inspecties najaar 2009
• De Nederlandse Restauratiebeurs; een terugblik
• Risicoanalyse en jaarverslag 2008
• Onderzoek naar cultuurhistorie en ruimtelijke ordening bij provincies
• Themaonderzoek naar de provinciale steunpunten monumentenzorg
• Archeologische monumenten
• Toezicht op voorbehouden handelingen
• Erfgoedinspectie in het nieuws
• Publicatie rapporten en verslagen
• Meer over de Erfgoedinspectie

Voorwoord

Het maaiveld, daar gaat het blijkbaar om. Die grens bepaalt het verschil tussen bovengrondse of ondergrondsecultuurhistorie.

Twee disciplines, met een eigen specifieke academische achtergrond. Twee beleidsgebieden, behorend bij dezelfde directie van het ministerie en bij dezelfde rijksdienst. Twee verschillende vakgebieden, maar wel uitgaande van dezelfde Monumentenwet.

Vanwege die wet komen om organisatorische redenen veel fusies tot stand tussen archeologie een monumentenzorg, zowel op gemeentelijk als op provinciaal of rijksniveau.

De Erfgoedinspectie maakt daarop geen uitzondering. Zij ziet toe op de naleving van een belangrijk deel van het cultureel erfgoed, van archiefbeheer tot opgravingen van museumklimaat tot plantoetsing bij monumenten. In haar organisatie heeft zij per 1 januari 2009 een verandering ondergaan, waarbij van de voormalige sectoren Monumenten en Archeologie één afdeling is gemaakt. Dat is voor ons ook de reden voor een nieuwe Nieuwsbrief: vanaf nu ontvangt u digitaal de Nieuwsbrief Monumenten en Archeologie.

De items in deze nieuwsbrief geven goed weer dat we als Erfgoedinspectie eenheid willen uitstralen. Door onze aanwezigheid op de Restauratiebeurs, door gezamenlijke inspecties te verrichten en door monumentenzorg en archeologie waar mogelijk te integreren.
Het maaiveld is gelukkig toch niet zo'n scherpe grens...

Hans Magdelijns
Hoofdinspecteur Monumenten en Archeologie 

Inspecties najaar 2009

Op dit moment rondt de Erfgoedinspectie de inspecties naar de instandhouding van de rijksmonumenten en de beschermde stads- en dorpsgezichten in de provincie Zeeland af. De volgende gemeenten zijn geïnspecteerd: Goes, Middelburg, Sluis, Schouwen- Duiveland en Veere. Van iedere geïnspecteerde gemeente afzonderlijk verschijnt een rapport.

De komende tijd worden diverse gemeenten benaderd voor een inspectie. Zo staan er inspecties gepland bij de gemeenten Haarlem, Hilversum en Roermond. Deze onderzoeken zijn gebaseerd op de waarderingskaders instandhouding van de rijksmonumenten of instandhouding beschermde stads- en dorpsgezichten.

Daarnaast staan er een aantal veldinspecties archeologische opgravingen ingepland. Deze veldinspecties worden niet van tevoren aangekondigd. Lees hier meer over de werkwijze Archeologie.

De Nederlandse Restauratiebeurs; een terugblik

Op 23, 24 en 25 april stond de Erfgoedinspectie voor het eerst met een eigen stand op de Restauratiebeurs in 's-Hertogenbosch.

Dit evenement, dat tweejaarlijks plaatsvindt, wordt door veel belangstellenden bezocht. Onze aanwezigheid was met name bedoeld om de bekendheid van de Erfgoedinspectie en haar activiteiten te vergroten. Daarin zijn wij geslaagd. Een artikel in het tijdschrift Monumenten gaf een helder inzicht in de toezichtsvelden van de Erfgoedinspectie. En op de beurs wisten vele geïnteresseerden de stand op het Kennisplein te vinden en kwamen met inhoudelijke vragen of opmerkingen. Op vrijdag 24 april was er bovendien in het Beurstheater een presentatie over onze werkzaamheden, die door vele aandachtige toehoorders is bijgewoond. Kortom, een geslaagd evenement waarop de Erfgoedinspectie met plezier terugkijkt.

Risicoanalyse en jaarverslag 2008

Effectief toezicht betekent: gericht inspecteren. Door een risicoanalyse op te stellen kunnen toezichthouders vooral kijken naar toezichtsvelden die extra aandacht behoeven. Zo wordt toezichtlast voorkomen op plaatsen waar het niet nodig is. Op basis van de door de Erfgoedinspectie opgestelde risicoanalyse zijn vijf risicogebieden vastgesteld voor de vier toezichtsvelden (archeologie, monumenten, archieven en collecties). Uit deze categorieën zijn voor 2009 twee thema's geselecteerd te weten 'Behoud en Duurzaamheid' en 'Zelfregulering'. In het Jaarwerkprogramma 2009 worden deze twee thema's verder toegelicht. In deze nieuwsbrief gaan we wat uitgebreider in op de drie themaonderzoeken die voortvloeien uit deze risicoanalyse.

Eind juni verschijnt het Jaarverslag 2008 vande Erfgoedinspectie. 

Onderzoek naar cultuurhistorie en ruimtelijke ordening bij provincies

In de eerste helft van 2009 heeft de Erfgoedinspectie een onderzoek uitgevoerd naar de rol die provincies voor zichzelf onder de nieuwe Wet ruimtelijke ordening (Wro) weggelegd zien bij ontwikkelingen in en bestemmingsplannen voor beschermde gezichten en bij de aanwijzing van archeologische attentiegebieden. Aanleiding hiervoor vormt de risicoanalyse die de Erfgoedinspectie elk jaar opstelt, maar ook de ontwikkelingen rondom het project Modernisering Monumentenstelsel (MoMo), waarbij naast de objectzorg aandacht wordt besteed aan meer gebiedsgerichte monumentenzorg.

Voor dit onderzoek zijn eerst enkele rapporten op dit vlak bestudeerd zoals Evaluatie cultuurhistorie in gemeentelijke ruimtelijke plannen (Royal Haskoning / RACM 2008). Ook zijn de provinciale beleidsstukken op cultuurhistorisch en ruimtelijke ordeningsgebied doorgenomen. Vervolgens is in elke provincie gesproken met medewerkers cultuurhistorie en/of ruimtelijke ordening. Bij deze gesprekken werd telkens dezelfde vragenlijst gehanteerd waardoor de provincies op deelaspecten goed vergelijkbaar zijn. De verslagen van die gesprekken alsmede bovengenoemde stukken vormen de basis van het rapport dat in de zomer van 2009 zal verschijnen.

Themaonderzoek naar de provinciale steunpunten monumentenzorg

Eveneens in het kader van het project Modernisering Monumentenstelsel (MoMo) is in de eerste helft van 2009 een vergelijkend onderzoek uitgevoerd naar de provinciale steunpunten monumentenzorg. Vanaf 1995 is door het Rijk ter ondersteuning van gemeenten met een beperkt aantal monumenten een netwerk van provinciale steunpunten opgericht. Deze werden gefinancierd door Rijk en provincies; vanaf dit jaar is de verantwoordelijkheid geheel bij de provincies gelegd. Vaak zijn deze steunpunten ondergebracht bij een provinciaal erfgoedhuis of bij een provinciale welstandsorganisatie.

Onderzocht is hoe de verschillende steunpunten zijn ingericht, wat ze doen en op welke wijze. Belangrijke onderzoeksvraag is ook in hoeverre de steunpunten zich bezig houden met de ondersteuning van gemeenten op het gebied van de archeologie. Inde tweede fase van dit onderzoek, die op dit moment wordt uitgevoerd, wordt per provincie een aantal kleinere monumentengemeenten gevraagd naar hun ervaringen met de steunpunten. De resultaten van het onderzoek worden vóór de zomer albeschikbaar gesteld ten behoeve van het MoMo, het eindrapport zal in de zomer worden gepresenteerd.

Archeologische monumenten

De Rijksmonumentenlijst kent niet alleen gebouwde monumenten, maar ook circa 1500 archeologische monumenten. In het kader van het inspectiethema voor 2009 'Behoud en Duurzaamheid ' is dit jaar eenaanvang gemaakt met de inspectie van de toestand van deze monumenten. Als inspectiekader wordt de Monumentenwet 1988 gehanteerd. Dat wil zeggen dat er voornamelijk bekeken wordt of een archeologisch monument niet beschadigd of vernield is, en of het niet zonder, of in afwijking van een vergunning is verstoord of gewijzigd. Ook wordt bekeken of het monument niet wordt gebruikt op een manier die het monument ontsiert, of in gevaar brengt. Daarvan kan bijvoorbeeld sprake zijn als er een mountainbike route of een ruiterpad dwars over een aantal grafheuvels is aangelegd.

Tot nu toe had de Erfgoedinspectie er geen zicht op in hoeverre archeologische monumenten het gevaar lopen per ongeluk, of moedwillig, beschadigd te worden. De inspectieronde in 2009 is bedoeld als inventarisatie om een beeld te krijgen hoe het met de acute bedreiging van de archeologische monumenten is gesteld. Daartoe zullen dit jaar zo'n 200 archeologische monumenten geïnspecteerd worden. Inmiddels zijn er circa 65 inspecties uitgevoerd. Daarbij is diverse malen geconstateerd dat het archeologische monument wellicht schade is toegebracht. Zo was een heidegebied waar nederzettingen uit diverse perioden liggen afgeplagd, was er met zwaar materieel over een grafheuvel gereden tijdens bosbouwactiviteiten, en bleken er zonder vergunning twee rijhallen te zijn gebouwd op een terrein waar een nederzetting uit de ijzertijd of de Romeinse tijd ligt. In goed overleg met de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed worden dergelijke constateringen onder de aandacht gebracht van de desbetreffende overheden of de eigenaren. Naar verwachting zal eind 2009 het samenvattend rapport verschijnen.

Toezicht op voorbehouden handelingen

Begin maart 2009 deed de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap uitspraak op bezwaarschriften die waren ingediend tegen een aantal in 2007 door hem verleende opgravingsvergunningen. Inmiddels is tegen die uitspraak door een aantal organisaties beroep ingediend. Het betreft hier de gewenste inzet van aardwetenschappers als leidinggevenden en/of seniorarcheologen.

Gedurende de beroepsprocedure zal de Erfgoedinspectie, als het gaat om kwesties waarbij die personen betrokken zijn, terughoudend optreden. Dat wil zeggen dat er niet actief op wordt toegezien of zij zich houden aan voorbehouden handelingen in de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA). Indien de Erfgoedinspectie afwijkingen van de KNA constateert tijdens een reguliere inspectie wordt dit wel gerapporteerd aan de vergunninghouder en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. De Rijksdienst heeft aangekondigd in deze situaties niet handhavend op te treden.

Erfgoedinspectie in het nieuws

Het eind november 2008 verschenen rapport "Een goed advies is het halve werk", over het functioneren van monumentencommissies, leverde de nodige aandacht op. Voor de Eerste Kamer was het aanleiding om Kamervragen te stellen. De nieuwsbrieven van de Federatie Welstand en Erfgoedhuis Zuid-Holland schreven over dit rapport. Het Erfgoedhuis besteedde ook aandacht aan de knelpunten die benoemd zijn in het Erfgoedinspectierapport "Op weg naar een professionele monumentenzorg".

Twee dagbladen schreven over het rapport instandhouding beschermde stads- en dorpsgezichten in de Gemeente Kampen. De Stentor concludeerde dat het stadsgezicht beter beschermd moet worden en de Volkskrant betrok de uitkomsten van het rapport in een artikel over de verdwijning van de Kampense Visrokerij. 

Het Limburgs Dagblad vergeleek de twee inspectierapporten over Valkenburg aan de Geul en Sittard-Geleen met elkaar. Het Steunpunt Archeologie & Monumentenzorg Limburg nam het artikel integraal over op haar website.

Het tijdschrift Monumenten bracht ter gelegenheid van de Restauratiebeurs 2009 in drie pagina's de Erfgoedinspectie in beeld.

Een aantal van deze artikelen zijn ook te lezen in het wekelijkse ErfgoedStem nieuwsoverzicht.

Publicatie rapporten en verslagen

Nieuw op website van de Erfgoedinspectie zijn de inspectierapporten over de instandhouding van rijksmonumenten in de gemeenten Middelburg, Sluis en Veere. Ook nieuw zijn de inspectierapporten over de instandhouding van de beschermde stads- en dorpsgezichten in de gemeenten Harlingen en Kampen.

De Erfgoedinspectie houdt ongeveer een jaar na een inspectieonderzoek een nagesprek met de betreffende gemeente. Voor dit gesprek is de reactie van het college van burgemeester en wethouders op het inspectierapport het uitgangspunt. Dit nagesprek heeft als doel om na te gaan hoever de gemeente is met het doorvoeren van verbeteringen. Van twee gemeenten verscheen een verslag van het nagesprek: Doesburg en Oudewater. Binnenkort komen daar de verslagen van onder andere de gemeenten Bronckhorst, Heusden en Landgraaf bij.

Meer over de Erfgoedinspectie

Over de Erfgoedinspectie

De Erfgoedinspectie ziet erop toe dat de regels voor behoud, beheer en omgang met het erfgoed worden nageleefd. Ze stimuleert verbeteringen op deze gebieden. Waar nodig treedt zij op bij incidenten. Daarnaast adviseert de Erfgoedinspectie de minister van Cultuur over de verbetering van de regelgeving. De Erfgoedinspectie valt onder het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. De organisatie werkt onafhankelijk en kan daardoor objectief haar bevindingen vaststellen. Over die bevindingen rapporteert zij.

Personalia                                                                                                                               

Vanaf 1 juli a.s. zijn Margriet van Gorsel en Berta Buurman aangesteld als nieuwe inspecteurs bij de afdeling Monumenten en Archeologie. Zij komen ons tijdelijk versterken tot 1 januari 2011. Op 1 september 2009 komt Willy Coops de Erfgoedinspectie als inspecteur versterken. Monique van den Dries is voor drie dagen in de week gedetacheerd aan de Rijksuniversiteit Leiden. Bianca van den Berg is op 14 november 2008 gepromoveerd aan de Universiteit van Utrecht en Susanne Boogert haalde haar master Archeologie aan de Rijksuniversiteit Leiden.

Nieuwsbrieven                                                                                                              

U ontvangt deze nieuwsbrief omdat u betrokken bent bij de monumentenzorg, archeologie en/of toezicht. U kent ongetwijfeld andere mensen die geïnteresseerd zijn in de Erfgoedinspectie. Maak hen attent op deze nieuwsbrief en stuur deze nieuwsbrief door.

Ongeveer twee keer per jaar komt de nieuwsbrief Monumenten en Archeologie uit. Eerder uitgegeven nieuwsbrieven zijn terug te vinden in nieuwsarchief Monumenten en in het nieuwsarchief Archeologie (deMemoRia's). Regelmatig brengt de Erfgoedinspectie de nieuwsbrief Archieven uit.