Nieuwsbericht | 04-01-2010

Al enige tijd heeft de (illegale) in- en uitvoer en de diefstal van archiefstukken de aandacht van de Erfgoedinspectie. Een 'praktijkdag' in Brussel, georganiseerd door FARO, het Vlaams steunpunt voor cultureel erfgoed, bood de Erfgoedinspectie een uitstekende gelegenheid zich over het onderwerp breder te informeren.

U vindt hiervan een kort verslag. We geven eerst een kort overzicht van de problematiek en het wettelijke kader. Daarna gaan we kort in op een onderzoek dat de Erfgoedinspectie in 2010 wil uitvoeren.

Archiefstukken en handelswaarde
Archiefstukken bevatten niet alleen informatie, maar kunnen ook een bijzondere cultuurhistorische waarde hebben. Dat geldt bijvoorbeeld voor geografische kaarten, gezegelde stukken en autografen. Deze stukken hebben een verzamelwaarde en daarmee een geldwaarde. Denk aan een brief ondertekend door Willem van Oranje en voorzien van zijn zegel. Een ander, moderner voorbeeld vormen de proeven van postale waarden, die begin jaren negentig ter veiling werden aangeboden. De toenmalige Rijksarchiefinspectie heeft daar toen een stokje voor gestoken, omdat het om een onderdeel van een overheidsarchief ging. Archiefstukken met een marktwaarde kunnen een prooi vormen voor dieven.

Wettelijk kader
Voor archieven en onderdelen daarvan, ongeacht de aard en het materiaal en indien ouder dan vijftig jaar, is altijd een uitvoervergunning nodig bij uitvoer uit de EU, dit conform Verordening (EEG) 116/2009. De verordening kent vijftien categorieën cultuurgoederen. Archieven vallen onder categorie 12. Indien archieven of onderdelen daarvan behoren tot een openbare verzameling en gefinancierd worden door een openbaar lichaam, kunnen ze bij onrechtmatige verdwijning en uitvoer uit Nederland in aanmerking komen voor een teruggaveprocedure, indien ze worden aangetroffen op het grondgebied van een EU-lidstaat (Richtlijn 93/7/EEG) of van een land dat partij is bij de Uitvoeringswet UNESCO-verdrag 1970. Let op: archiefstukken kunnen ook schuil gaan achter andere categorieën, zoals prenten, fotodrukken, films, manuscripten en geografische kaarten.

Praktijkdag in Brussel
In Brussel werd op 1 december 2009 een praktijkdag gehouden over de diefstal van archiefstukken. Vanuit verschillende hoeken bekeken deskundigen de diefstal verschillende probleemstellingen, zoals: 
-  de wettelijke bescherming;
-  de opsporing van gestolen archiefstukken en andere cultuurobjecten en -  de ondersteuning daarbij door een databank over gestolen kunstvoorwerpen; 
-  de beveiliging van studiezalen en de depots; 
-praktijkgevallen van diefstallen in verschillende archiefinstellingen.
Jan Boomgaard van het Stadsarchief Amsterdam gaf een bijzonder interessante lezing, waarin hij gevallen van diefstal in zijn dertigjarige loopbaan de revue liet passeren. Een berucht voorbeeld is de diefstal van een van de oudste VOC-aandelen (uit 1606) uit het stadsarchief. Boomgaard betoonde zich een voorstander van een grotere bewustwording voor deze problematiek en een transparante benadering door erfgoedinstellingen bij het verdwijnen van archiefstukken.

Verder onderzoek Erfgoedinspectie in 2010
Diefstal is een probleem, zo is onze indruk, maar of het een groot en ernstig probleem is, weten we niet. In 2010 willen we de problematiek nader identificeren en afbakenen. Anders dan te doen gebruikelijk richt het onderzoek zich niet alleen op de archiefvormers, maar ook op de (archieven bij) erfgoedinstellingen. Als de problematiek beter onderzocht is, kunnen we ons over de tegenmaatregelen buigen. We hebben op de FARO-dag de stellige indruk gekregen dat er al veel geschikte maatregelen voor handen zijn ter beveiliging en opsporing van diefstallen van archiefstukken.